آموزش علوم در همه جوامع برای نیل به ایجاد شهروندانی خلاق و آشنا با فرآیند تفکر می کوشد. یکی از مباحث مطرح در آموزش علوم، کج فهمی است که در این مقال مختصر به بررسی آن می پردازیم. کج فهمی زمانی رخ می دهد که شخص به مفهومی اعتقاد دارد که به طور معقول، نادرست است. فرض می شود به دلیل ماهیت ذهنی انسان، هر فردی دارای انواعی از کج فهمی است. در این مساله هیچ کس دانش کامل ندارد و دارای یک بازنمایی ذهنی درست از جهان نیست.
    تحریف یک مفهوم، کج فهمی نیست اما ممکن است باعث ایجاد کج فهمی شود. هر فردی در انتقال یک مفهوم ممکن است تنها یک مجموعه از اطلاعات را برای ارائه انتخاب کند، گیرنده می تواند مفاهیم دیگری در باره مفهوم ارائه شده که ممکن است نادرست باشد، تصور نماید. کج فهمی به تصورات قبلی، افکار و باورهای غیر علمی، مفاهیم درهم یا سوء تعبیرهای مفهومی اشاره می کند و حالتی را نشان می دهد که در آن عقاید دانش آموزان با تفسیر علمی مدرن کاملامغایر است. یک شخص ممکن است چندین تصور ذهنی از برخی پدیده ها داشته باشد. بعضی محققان به جای کج فهمی، عبارت «نظریه خام یا ساده» را پیشنهاد داده و برخی از اصطلاح تصورات دیگر استفاده می کنند ولی بیش ترین تاکید بر واژه کج فهمی است.
    دانش آموزان وارد هر کلاس یا هر درس جدید که می شوند تصوراتی با خودشان دارند که بیشتر محققان به این تصورات کج فهمی می گویند. بعضی کج فهمی ها از تجارب گذشته دانش آموزان و برخی از تدریس های نادرست قبلی نشات می گیرد، اما اغلب علت مشخصی ندارند. بیشتر نظریه های علمی که مورد مطالعه، تفسیر و تحلیل قرار می گیرند، به فراگیر تحمیل می شوند که با نبودن شکل یا طرح کامل و دقیق، دانش آموز به صورت قیاسی، تکه هایی از آنها را سرهم می کند تا مقداری از کل مطلب از پیش دریافت شده با داده های موجود متناسب شود.
      کج فهمی ها را می توان در مقوله های زیر دسته بندی کرد:
    - مفاهیم پیش دانسته، مفاهیمی عمومی هستند که ریشه در تجربیات روزمره دارند. برای مثال بسیاری از مردم معتقدند که جریان آب در زیر زمین باید به صورت نهرهایی روان باشد زیرا آنها آب های سطح زمین را به صورت نهرهای در جریان می بینند.
    - عقاید غیر علمی، شامل نظرات آموخته شده توسط دانش آموزان از منابعی غیر از آموزش علمی نظیر افسانه هاست.
        - بدفهمی های ادراکی: این مورد هنگامی ایجاد می شود که دانش آموزان اطلاعات علمی را به گونه ای آموخته باشند که حتی اگر این اطلاعات با تصورات قبلی و عقاید غیر علمی آنها در تضاد باشد، به تفسیر و علت یابی تضاد به وجود آمده نمی پردازند و برای رهایی از آشفتگی خود، مدل های ضعیفی را ارائه می کنند. این مدل ها آنقدر ضعیفند که خود دانش آموزان در مورد مفاهیم آنها اطمینان کافی ندارند.
       - کج فهمی های بومی: این دسته از کج فهمی ها از کاربرد کلماتی که در زندگی روزمره یک معنی و در زمینه علمی معنای دیگری دارند، ناشی می شود. یک دبیر زمین شناسی مشاهده کرد که دانش آموزان با این ایده که «یخچال های طبیعی عقب نشینی کرده اند»، دچار مشکل هستند زیرا آنها تصور می کنند یخچال متوقف شده، بازگشته و در جهت مخالف حرکت می کند. جایگزینی کلمه ذوب شدن برای عقب نشینی به تقویت تفسیر صحیح یعنی «قسمت جلویی یخچال سریع تر از تشکیل یخ، ذوب می شود»، کمک می کند.
        - کج فهمی های واقعی: کج فهمی های واقعی اشتباهاتی هستند که در سنین پایین ایجاد شده و در بزرگسالی نیز کاملاحفظ می شوند. آشکارا این باور که «رعد و برق هرگز 2 بار به یک نقطه برخورد نمی کند» بی معنی خواهد بود. اما این تصور ممکن است در یک جایی از ذهن شما وجود داشته باشد.
        حال به بررسی این سوال می پردازیم:
        اگر ما تدریس می کنیم پس چرا دانش آموزان ما یاد نمی گیرند؟
    تحقیقات، آزمایش مواد برنامه آموزشی و مشاهدات دانش آموزان و معلمان برخی از دلایل مشخص را برای آشفتگی و کج فهمی دانش آموزان بیان می کند:
    1- تکامل عقاید دانش آموزان همیشه به سرعت ارائه مفهوم در اغلب کتاب های درسی و بسیاری از واحدهای آموزشی طراحی شده توسط معلم پیش نمی رود.
        2- زبان استفاده شده توسط معلمان و کتاب های درسی ممکن است باعث گیج شدن تعدادی از دانش آموزان شود.
        3- اغلب تضاد «ناشناخته ای» بین تجارب روزمره دانش آموزان و آنچه در کتاب های درسی یا کلاس ارائه می شود، وجود دارد.
        4- معرفی تعاریف علمی و فرمول ها (که بسیار انتزاعی هستند) برای دانش آموزان اگر تجربه کافی از قبل نداشته باشند، لزوما متقاعد کننده یا با معنی نیستند. به طور سنتی بسیاری از دانش آموزان پس از ارائه درس و بحث در باره مفهوم، در فعالیت ها درگیر می شوند. این فعالیت ها بیشتر جنبه بازبینی دارند تا پژوهش محور.
        5- اغلب پیش از آن که به دانش آموزان فرصتی داده شود تا آنچه به آنها گفته شده را بررسی کرده و خود را متقاعد سازند، انتظار می رود مطالب را درک کنند. معمولاایده ها به دانش آموزان تحمیل می شود تا این که به آنها فرصتی برای ایجاد احساسی از طریق کشف و توسعه عقاید/ مدل ها در طول زمان داده شود.
        6- برآورد باورها از تجارب شخصی، شهودگرایی و احساس متداول، اغلب دانش آموزان را به سمت تشکیل عقاید و مدل های خودشان پیش از آموزش رسمی سوق می دهد. به نظر می رسد این تجارب و ادراکات با آنچه دانش آموزان در کتاب های درسی خود می خوانند یا توسط معلمانشان به آنها گفته می شود در تناقض است.
        7- اگرآموزشی در شناسایی آنچه عقاید آغازی دانش آموزان نامیده می شود نا موفق باشد، نمی تواند موجب تغییر ایده های نادرست آنها شود. این موضوع شبیه تشخیص یک دکتر در بیماری است. شما نمی توانید یک دوره درمان را بدون آزمایش علایم اولیه تجویز نمایید.
        8- معلمان و مدارس (حتی آزمون ها) اغلب به اشتباه فرض می کنند که دانش آموزان یک مفهوم را براساس کلماتی که به هنگام توصیف چیزی (مثل تبخیر) به کار می برند، درک کرده اند. اصطلاحات علمی دلیل کافی برای یادگیری نیست.
        9- غالب اوقات نمایش های استفاده شده توسط معلمان انفعالی هستند و این هنگامی است که دانش آموزان بدون کاربرد ماهرانه مواد یا تجربه پدیده ها به طور انفرادی یا در گروه های کوچک ساکت نشسته و مشاهده می کنند.
        10- تصاویر، نمودارها و مدل های دوبعدی در کتاب های درسی و دیگر مواد آموزشی می توانند گمراه کننده بوده و موجب کج فهمی شوند.
        11- برخی قیاس های متداول مورد استفاده برای توضیح نظریه ها می تواند موجب مشکلاتی شوند، از آن جهت که همانندی قیاس ها با موضوع اصلی کامل نیست.
        اغلب کج فهمی ها در جریان پژوهش آزمایش و استفاده ازمدل هایی که اهمیت زیادی دارند ایجاد می شوند و معمولی ترین کج فهمی ها مربوط به مدل های عینی هستند12- کاربرد روزمره از عبارات معین، اغلب در بافتی غیرعلمی استفاده می گردد و به سردرگمی دانش آموزان کمک می کند. برخی کلمات در زبان انگلیسی دارای معانی متفاوتی هستند و یک کلمه علمی بسادگی می تواند با کاربرد متداول اشتباه گرفته شود. (برای مثال گرما بالامی رود)
        13- برخی ایده ها برای بسیاری از دانش آموزان که هنوز در یک مرحله واقعی یادگیری قرار دارند بسیار انتزاعی و مشکل هستند. (فضاهای خالی بین اتم ها و مولکول ها)
        14- از برکردن نظریه ها می تواند موجب مشکلات بیشتری بخصوص برای «دانشجویان خوب دانشگاهی» شود.
        حال که به این موضوع پی بردیم، چگونه می توانیم کج فهمی ها را از بین ببریم؟
    دانش آموزان پیش از پذیرفتن مفاهیم علمی مورد قبول، باید با باورهای خود و همچنین با تناقض ها و محدودیت های مربوط به این عقاید روبه رو شوند و سپس مبادرت به بازسازی دانش لازم برای درک مدل علمی ارائه شده نمایند. این فرآیند مستلزم آن است که معلمان:
    - کج فهمی های دانش آموزان را شناسایی کنند.
        - موقعیتی را فراهم کنند که دانش آموزان با کج فهمی های خود روبه رو شوند.
        - به دانش آموزان در بازسازی و درونی سازی دانش خود براساس مدل های علمی کمک نمایند.
        قبل از تصحیح کج فهمی ها باید آنها را شناسایی کرد. می توان آزمون های مفهومی را توسعه داده که به شما اجازه می دهد کج فهمی های دانش آموزان را تشخیص دهید.
        4 راه حل را برای نشان دادن کج فهمی های دانش آموزان می توان ارائه کرد که عبارتند از:
    1) پرسش طرح کنید. برای نشان دادن کج فهمی ها باید بدانیم این کج فهمی ها در چه مطلبی هستند. یکی از موثرترین ابزارها طرح سوال است، شواهد تحقیقی نشان می دهد استفاده از پرسش های سببی (علی) یکی از موثرترین ابزارها برای تشویق دانش آموزان است که به ما فرصت می دهد کج فهمی های آنها را آشکار سازیم.
    2) محیط امنی برای تعمق و مباحثه برقرار کنید. به نظرات و عقاید دانش آموزان احترام بگذارید و از تحلیل ها و مباحثه آنها در مورد اطلاعات و مشاهده مدل ها، حمایت کنید تا در آشکارسازی کج فهمی، موثر واقع شده و باعث تغییر مثبت و دائمی مفهوم شود.
        3) مدل ها و واقعیت ها را مقایسه کنید و بین آنها تمایز قایل شوید. اغلب کج فهمی ها در جریان پژوهش، آزمایش و استفاده ازمدل هایی که اهمیت زیادی دارند ایجاد می شوند و معمولی ترین کج فهمی ها مربوط به مدل های عینی هستند.
        4) از چندین مدل استفاده کنید تا واژگان مخصوص و کج فهمی های فضایی (سه بعدی) را نشان دهد. دانش آموزان با حالت های سه بعدی مربوط به مدل ها مشکل دارند و معمولااز طریق تکالیف و تمرین های کلاسی با مدل ها آشنا می شوند. استفاده از چندین مدل نمایشی علاوه بر واژگان مربوط به متون دیگر (مثل ابر یا لایه الکترونی و دیواره سلولی و غیره) می تواند توصیفی از حالت ویژه را با معانی گیج کننده مقایسه کند.
        حال بیایید به دانش آموزان خود کمک کنیم با کج فهمی هایشان روبه رو شوند
    قبل از معرفی مطلبی جدید در کلاس یا آزمایشگاه، تامل درباره کج فهمی های ممکن و بازبینی آنها مفید است. با استفاده از سوال و بحث، کج فهمی های اضافی را نیز مورد کاوش قرار دهید. دانش آموزان اغلب با تنوع تصورات از قبل شکل گرفته، خود شما را متعجب خواهند کرد. با مرور مجدد مفاهیم مشکل یا بد فهمیده شده، در چند روز بعد می توانید به دانش آموزان در تشخیص کج فهمی های خود کمک کنید. برخی از کج فهمی ها را می توان با توضیح خواستن از دانش آموزان در مورد یک موضوع یا یک پدیده، آشکار کرد. برای مثال پیش از ارائه درس، از دانش آموزی بخواهیم یک اتم را روی تابلو رسم کند. حتی دانش آموزانی که پیش زمینه دبیرستانی قوی دارند نیز یک هسته رسم کرده و الکترون ها را در مدارهای جداگانه در اطراف آن مانند منظومه شمسی قرار می دهند. اگر دانش آموزان ابتدا مدل خودشان را رسم کنند و سپس جواب های آنها در کلاس به بحث گذاشته شود، در شناسایی مدل های قبلی موجود در ذهن فراگیران به معلم کمک می شود.
        با توجه به اهمیت این موضوع، کج فهمی دانش آموزان پیش دانشگاهی در مفاهیم الکتروشیمی کتاب درسی شیمی خود توسط آقای امراله کوهی یکی از دانشجویان کارشناسی ارشد آموزش شیمی اینجانب در دانشگاه شهید رجایی مورد بررسی قرار گرفت. در این بررسی 331 دانش آموز دوره پیش دانشگاهی از مناطق آموزشی مختلف شهر تهران پس از تدریس الکتروشیمی به وسیله پرسش نامه ای که دارای 7 سوال 4 گزینه ای و یک سوال تشریحی باز پاسخ بود مورد آزمون قرار گرفتند.
        نتایج به دست آمده کج فهمی های گزارش شده توسط محققان مختلف، از دیگر کشورها را تایید کرد. همچنین موارد جدیدی از کج فهمی در این تحقیق مشخص شده که می توان به نحوه تشخیص واکنش های اکسایش کاهش و چگونگی انتخاب مبنا برای پتانسیل های کاهشی استاندارد اشاره کرد. در پژوهشی دیگر توسط سرکار خانم معصومه شاه محمدی دانشجوی کارشناسی ارشد آموزش شیمی، به بررسی کج فهمی معلمان شیمی در بحث آنتروپی پرداخته شد.
    نتایج بررسی نشان داد در جنبه های مختلف مفهوم آنتروپی کج فهمی هایی وجود دارد که می تواند در آموزش این مفهوم، اختلال ایجاد کند. بنابراین لازم است کج فهمی ها در برنامه درسی ملی پیش بینی شده و باید برنامه ریزان درسی و متخصصان تالیف کتب درسی کج فهمی های احتمالی را به منظور دستیابی بیشتر به اهداف آموزشی، شناسایی کنند

magiran.com > روزنامه جام جم > شماره 2582 23/3/88 > صفحه 14 (جامعه) > متن