چکیده

در نیمه اول حیات دولت صفوی جنگهای همزمان ایران و عثمانی و ایران و ازبکها موجب گردیدکه کمبودها و نارساییهایی در تامین نیروی انسانی و دفاعی ه دو جبهه بروز کند. با توجه به اینکه اغلب،‌سلاطین صفوی ترجیج می دادند بیشترین نیرو و امکانات خود را صرف مقابله با عثمانی بکنند،‌در نتیجه در مقابل ازبکها با مشکل مواجه می شدند. سلاطین ازبک نیز با درک موقعیتها، استانهای  شمال شرقی ایران را مورد تاخت و تاز و تهاجم قرار می دادند. در چنین اوضاعی ،‌اندک قوای صفوی مستقر در پادگانهای استانهای مزبور تکافوی مقابله با دشمن را نمی کرد، لذا نیروی انسانی غیر نظامی شهرهای مورد تاخت و تاز، نظیر هرات و مشهد و ... ، اهمیت ویژه ای برای مقابله با دشمن پیدا         می کرد.در مرزهای غربی نیز در برهه هایی به علت عدم  حضور عمده قوای دولت صفوی به فرماندهی سلاطین صفوی، با ورود قوای عثمانی به شهرهای ایران ،‌مردم این شهرها برای دفع تهاجم دشمن، نقش مهمی ایفا کردند که مصادیق آن در دوره شاه طهماسب اول در تبریز و شهرهای دیگر وجود دارد.

آنجه در عمل از نقش دفاعی غیرنظامیان در این دوره به اثبات رسید؛ ‌نحوه مدیریت فرماندهان عالی رتبه صفوی در هدایت نیروهای غیرنظامی مناطق بحران زده است ک هدر صورت اعمال مدیریت صحیح توسط فرماندهان کارآمد، توان نهفته نیروهای غیرنظامی در رویدادهای نظامی به خوبی به فعلیت در می آورد و در غیر این صورت نتیجه عکس داشت؛‌برخی حوادث دوران شاه اسماعیل و شاه طهماسب موید این مطلب است. حوادث غرب کشور نیز نشان می دهد که در صورت حضور فرماندهان و هدایتگران محبوب مردن در عرصه هدایت نیروهای غیر نظامی، این توانها قدرت و نقش خود را اثبات رسانده اند، برخی حوادث دوره شاه طهماسب، شاه محمد و اواخر دوره صفویه در غرب کشور و جنگهایی که با قوای مهاجم عثمانی رخ داد نیز شواهد این ادعا هستند.

همچنین در جریان حوادثی که دولت صفویه را در آستانه سقوط قرارداد، نقش برخی از علمای دین در بسیج و تهییج نیروهای غیر نظامی رای مقابله با مهاجمان به موجودیت کشور حائز اهمیت است؛ نامهای بهاء الدین استیری و شیخ محمد علی حزین و اقدامات آنان ،‌در تاریخ این دوره ثبت و ضبط شده است.

مقدمه

در عصر صفویه تا سال 1049 هـ.ق مشکل اصلی ایران روابط خصمانه با عثمانی و ازبکها بود. در این میان،‌سلاطین صفوی عمده توان، اهتمام و نیروی انسانی خود را صرف ماقبله با دشمن قوی تر و خطرناکتر، یعنی عثمانی می کردند. حتی شخص شاه در جبهه حضور می یافت، اما در مقابل ازبکها و یا هندی ها یک فرمانده یا حاکم نظامی محلی با نیروی نظامی اندکی می گماشت: این فرماندها در مقابله با تهاجم نیروهای ازبک که به فرماندهی سلاطینشان به استاهای مرزی ایران به ویژه خراسان دست درازی می کردند، معمولا دچار مشکل شده و شکست می خوردند. نکته قابل توجه اینکه ساکنان غیر نظامی شهرهایی که عرصه این منازعات بودند،‌در فعل و انفعالات نظامی شرکت داشتند. هرگاه مدیریت مناسبی بر مردم غیرنظامی این  شهرها در سازماندهی و بسیج آنها برای دفع تهاجم دشمن ونحوه رفتار آنها در مواقع بحرانی اعمال می شد/ف توان و زمان مقابل و مقاومت، فزونی یافته و نتیجه بهرتی گرفته می شد.

اما اشتباهات و ناشی گریهای فرماندهان نظامی و حکام محلی در رفتار با ساکنان این شهرها در مواقع بحران، جنگ و هجوم دشمن،‌سبب آثار و عواقب سویی می شد. و گاهی نه تنها نقش بایسته ای ، که از این مردن انتظار می رفت ظاهر نمی شد، بلکه نقش منفی نیز بازی می کردند.

با مروری بر چند و چون حوادثی که در برهه های مختلفی از جنگهای این دوره به ویژه در هرات و برخی شهرهای دیگر خراسان و ماوراء النهر اتفاق افتاده است، به مستنداتی تاریخی در این خصوص دست می یابیم.

زمینه  های کمک و همکاری مردم شهرهای آسیب پذیر با نظامیان صفوی

در دوره ای که حکومت صفوی درگیر جنگ با عثمانیها در مرزهای غربی بود عمده قوای نظامی این حکومت به دفع تهاجم دشمن اصلی و قوی مشغول می شد. لذا در چنین موفقیتهایی اگر دشمن دیگری در مرزهای شرقی و شمال شرقی به تهاجم و دست درازی در قلمرو دولت صفوی می پرداخت،‌نیروی قدرتمند باز دارنده  ای در پیش رو نداشتف گرچه حکام محلی شهر های مهم این منطقه با اندک قوایی که در اختیار داشتند با آنها به مقابل می پرداختند. در چنین مواردی مردم این شهرها نیز در معرض آسیب و تهاجم و چپاول ازبکها قرار می گرفتند، چنین شرایطی تا انعقاد معاهده زهاب‌ در سال 1049هـ.ق و فراغت یافتن نیروهای صفوی از عثمانیها ادامه دشات، یعنی بیش از یک قرن، آسیب پذیری مردم شهرهاییچ ون هرات و مشهد و .... در مقابل تهاجم ازبکها زمینه مساعدی برای کمک و همکاری مردم این شهرها با نظامیان برای مقابل با تهاجم دشمن بود البته درمقاطعی که مردم آموزش و سازماندهی وهدایت صحیح می یافتند قابلیتهای خود را بیشتر بروز می دادند.

نمونه های زیادی از آسیبها و لطمات وارده به مردم در جریان تهاجمات ازبکها در منابع این دوره ثبت شده است؛ از جمله در جریان حمله ازبکها به سیستان در جمادی الاول 957هـ .ق  به فرماندهی شاه محمد سلطان که به غارت اموال مردم پرداختند.

همچنین طبق گزارش افوشته ای در نقاوه الآثار وقتی ازبکها در ربیع الاول 997 هـ.ق به هرات دست یافتند «موازی 60000 مقتول و 40000 از دختران و پسران مقبول و اربات صناعت و اصحاب حرفت به قلم آمد که به اسیری گرفته با ماورائ النهر بردند». علت این امر با باید در فعالیتها و فتواهای روزبهان خنجی یافت . در این خصوص استفاده های روشنگرانه ای از کتاب سلوک الملوک می توان کرد.

شهرهایی که در معرض تهاجم ازبکها قرار داشتند دچار تعدی و قتل و چپاول سربازان ازبک و متحمل آسیبها و شداید می شدند. که الت اصلی آن گرایشهای مذهبی اهالی این شهرها بود. همچنین مردم هرات به علت شیعه بودن در مواقع تهاجم ازبکهای سنی مذهب محکوب به تاراج و چپاول و قتل و غارت بودند.آنا به اتهام « لعن صحابه» در زمان قزلباش یا «سب شیخین و رافضی گری» ،‌مورد آزار و اذیت قرار گرفته و به قتل محکوم می شدند. بنابراین گرایش مذهبی مشترک مردم هرات و مشهد با نیروهای قزلباش از مینه های مثبت و مشترک همکاری آنها به حساب می آمد. از سوی دیگر ، در مواقع بحران و تهاجم ازبکها به این شهرها ، هم نظامیان دولت صفوی و هم مردم، آسیب پذیر بودند و برای بقا و حفظ موجودین خود به دفاع مشترک می پرداختند. در وافع،‌بی رحمی ها و وحشی گریهای قوای ازبک عامل همبستگی مردم با نظامیان بود. حکایات فراوانی از این بی رحمی ها نقل شده است.چنانچه در سال 934هـ.ق وقتی عبید الله خان ازبک با نیروهایش بخ محاصره شهر هرات پرداخت، سربازانش را بر راهها و گذرها گماشت که «از جنس خوردنی چیزی به درون شهر نبرند و آب را از محصوران شهر و محبوسان بی مهر گرفته، انهار عافیت آن دیار را به خاک و خاشاک ظلم انباشت»‌و گفته شده است که        « شخصی در لباس گدایی اند نمکی به درون شهر می برد و به همان لباس از شهر بیرون    می آمد...» او را گرفتند و به دستور عبیدالل خان« برسر بازار آورده و به اقبح وجهی به قتل آوردند». در سال 935 هـ.ق وقتی شهر هرت به تصرف نیروهای ازبک در آمد« اشرار ازبکیه و خوارج سمرقندیه دست ظلم و ستم به ترک و تاجیک و دور و نزدیک دراز کردند و اموری که در آن ایام از آن قوم تاتمام به وقوع انجامید آن بود که کسی از مردم هرات که اندک جهاتی گمان می بردند،‌دست در دامن وی می زدند و به نزد قاضی می بردند و       می گفتند که این مرد، در زمان قزلباش لعن صحابه کرده است و آن بدبخت بی آنکه تحقیق احوال نماید به مجرد شنیدن صیغه شهادت از آن دو کذاب بی سعادت،‌حکم به قتل می کرد. محتساب او را ناحق کشان کشان ‍‍[به چارسوق] هرات می بردند و به سان دزدان به قتل می آوردند...»

در شعبان سال 936 هـ .ق وقتی ازبکها به هرات مسلط شدند، مردم را مورد آزار و اذیت قرار دادند و در نیمه شوال 938 وقتی عبیدالله خان با نیروهایش در اطلاف هرات استقرار یافت در قریه شامیانه دست به خرابی و ظلم و ستم و تعدی به مردم گشود،‌آب را به روی مردم بست و نگهبانانی به راهها و دروازه های شهر گماشت که مانع ورود مواد غذایی به شهر شوند و در نتیجه مردم در تنگنا و مضیقه قرغر گرفتند. در سال 942 هـ.ق نیز نیروهای ازبک به غارت محلات هرات پرداخته،‌بخ هانه های مردم وارد شدند و به شکنجه آنها پرداختند که مخفیگاه اشیای قیمتی را نشان دهند. عبیدالله خان بعد از تسخیر خراسان و کشتار«غازیان و تبراییان» متوجه فتحقلعه اختیارالدین شد. در این اثنا محمد رحیم،‌پسر وی ، با جمعی از اشرار خود را به اهل حصار رسانیده، دست به اموال مردم دراز کرد و خضر چلبی و امت بیک، فرماندهان قوای صفوی،‌به همراه خانواده شان به اسارت درآمده ، به بخرا روانه شدند و بعد از چند روز،‌خرد و بزرگ آنها را به قتل رساندند و«‌هرروز به حکم آن خان [عبیدالله خان] بی ایمان پنج شش کس به واسطه تشیع به اقوال[جهال] در چهار سوق هرات کشته می شدند.

به هر حال بدرفتاریها و تحمیل شداید و مصائب به مردم هرات در ایامی که ازبکها بر این شهر مسلط می شدند، عامل نفرت از آنان و موجب همدردی  و همکاری با نیروهای صفوی می گردید. در نتیجه در مواقعی که نیروهای دولتی مستقر در این شهر عزم و اراده مقاومت می کردند،‌مردم شهر نیز نقش ایفا کرده و حضور تعیین کننده ای داشتند.

نظیر چنین وضعیتی در اوایل سلطنت شاه عباس بزرگ (1038- 995هـ.ق)برقرار بود. شاه عباس که همزمان دچار جنگ با عثمانیها در غرب و ازبکها در شرق و شورشهای داخلی بود،‌نمی توانست رأسا با عمده قوایش در مقابل ازبکها رار گیرد؛ در نتیجه عبدالمومن خان ازبک فرصت را غنیمت شمرده به خراسان دست درازی نمود و شهر مشهد را تصرف و غارت کرد و چندین هزار نفر از مردم شهر را بهقتل رساند.

و بنابر این سپاه ازبک با آگاهی از ضعف و ناتوانی مردم، با حمله به شهر ، مقاومت امت خان و نیروهای را در هم شکست و قتل عام فجیعی راه انداخت و بسیاری از زنان و کودکان اسیر را به ماوراء النهر فرستاد. غیر از مشهد،‌شهرهای دیگر خراسان،‌به ویژه :‌جام،‌خواف،‌باخزر، کوسویه،‌غوریان،‌فوشیخ نیز به تصورف ازبکان در آمد.(سال 6-995هـ.ق)

همکاری ونقش غیر نظامیان در اجرای طرحهای دفاع شهری

گرفتاریهایی که در اوان سلطنت شاه طهماسب در مقابل عثمانیها و در اثر نابسامانیهای داخلی وجود داشت مانع از آن شد که توان دفاعی کافی برای دفع تهاجم ازبکان به استانهای شال شرقی و شرقی صرف شود. لذا این خطه دستخوش تهاجمات دشمن گردید. با وجود حضور فرمانده قابلی چون حسین خان شاملو در خراسان و هرات که به ساماندهی و سازماندهی نیروهای صفوی می پرداخت ، با این حال جایگاه مهمی در طرحهای دفاعی به مردم غیر نظامی محل اختصاص می یافت. در سال 933هـ.ق وقتی عبید الله خان- فرمانروای ازبک- نیروهایش را برای تصرف هرات گسیل کرد،‌حسین خان شاملو طرحی برای دفاع از شهر به اجرا درآورد که براساس آن برج و باروی شهر مستحکم و تعمیر گردید، دروازه ها و نمازیان و برجها به سرداران زبده سپرده شد،‌دیوار محله های خارج از شهر مستحکم گردید و «‌هر کوچه و محله را به تلفیقی از نیروهای رزمنده قزلباش و مردم ان محله، که مورد اعتماد بودند،‌سپرد و ا» قسمت از مردم را که مورد اعتماد نبودند به داخل شهر منتقل کرد»‌. طرح دفاعی حسین خان هوشمندانه و عاقلانه بود و استفاده مناس از توان مردم شهر هرات به عمل آورد و در نتیه با وجود تدابیر شکننده دشمن در محاصره چهار ماهه؛ نظیر قطع آب و کنترل ورود مواد غذایی به شهر،‌توفیی در تصرف شهر نیافت . اما طول محاصره و فحطی و گرسنگی موجب شد حسین خان، ارباب و کلانتران شهر تصمیم گرفتند مردم عادی و کسانی را که به تشیع شهرتی نداشتند از شهر بیرون کنند و آذوقه ایشان را ذخیره ساند و برای این کار ماموران خشنی را برگماشتند تا آنان را به حدق دقیق بازرسی بدنی کردند که نقدی یا جنسی از شهر بیرون نبرند. بدین ترتیب بیشتر مردم شهر بیرون شدند،‌به نحوی که در ابزارها کسی از مردم یافت نمی شد،‌و «یک من نمک 360 دینا خرید و فروخت می شدو ...» بدیهی است این تصمیم در مورد مردم سنی مذهب این تاثیر سوء‌را به دنبال داشت که در ایام تسلط ازبکها بر هرات آنان نیز به همکاری با ازبکها پرداخته وا سباب زحمت اهالی شیعه مذهب شهر را فراهم سازند.

یک بار نیز در سال 941هـ.ق بیرام اوغلان ازبک،‌حاکم ولایت غرجستان،‌سپاهی جمع کرد و به غارت هراترود در پانزده فرسخی هرات پرداخت و اموال و چهارپایان آنجا را در معرض تاراج قرارداد، سپس متوجه بلوکات هرات شد و به قریه توتیان از بلوکات هرات رسید و به تاخت و تاراج اموال مردم پرداخت.

وقتی این خبر به حاکم هرات(خلیفه سلطان) و محمود بیک و امت بیک رسید،‌امرا به مشورت پرداختند و تعدادی از اعیان و اهالی شهر را هم برای مشورت خواستند. رای محمود بیک با جمعی از قزلباش بر حراست هر و دفاع در داخل شهر بود و نظر سلطان ابراهیم الامینی (از بزرگان شهر) بر جنگیدن در برون شهر بود. اما خلیف سلطان پیشنهاد امیر ابراهیم را پذیرفت و بدان عمل کرد و دستور داد که اعیان و بزرگان شهر هرات و اطراف، هر کس اسب و سلاح داشته باشد به همراهی غازیان از شهر بیرون رفته، با لشکر دشمن بجنگند.

این اقدام، نمونه برجسته ای از بسیج نیروهای مردم هرات در دفاع از شهر توسط نیروهی نظامی شاه طهماسب در منطقه بود. به هر حال اهالی و بزرگان شهر؛ مثل ابراهیم سلطان و شاه محمد جامه باف و شادی محمد عسس،‌مسلح و تحت فرماندهی خلیفه سلطان آماده نبرد شدند و در 19 ذیقعده 941 هـ.ق از شهر بیرون رفتند. و در نزدیک قریه اسفزار از توابع هراترود و ده فرسخی هرات،‌سپاهیان بیران اوغلان ازبک پدیدار شدند و نبردی بین طرفین به وقوع پیوست.مدافعین هرات کمی بعد از شروع جنگ شکست خوردند و تعدادی کشته وبقیه به داخل هرات عقب نشتند و به دفاع از شهر پرداختند.

حال باید دید آیا صرف حضور مردم عامل شکست بود یا طرح ارائده شده ،‌بدیهی است که قبول و اجرای طرح دفاعی ابراهیم الامینی،‌که شاید به خاطر احترام گذاشتن به رای مردم شهر و کشاندن آنان به صحنه جنگ صورت گرفت، بدون توجه به عدم آموزش و نظم و انضباط نیروهای مردمی و عدم آمادگی و مهارت لازم آنان در جنگ با دشمن سازمان یافته اشتباده بود. شاید اگر طرح محمود بیک به اجرا در می آمد نیروهای مردمی نقش بهتر و مفیدتری ایفا می کردند . به هر حال ضعف در هدایت و سازماندهی ونحوه استفاده از این نیروها بود.

مشابه حوادثی که در دوره شاه طهماسب در مقابله با تعرض ازبکها به شهرهای تحت حکومت صفویان رخ داد و طرحهای دفاع شهری به اجرا درآمد، در دوره شاه عباس نیز روی داد و برخی از فرماندهان صفوی محل، به بهره گیری از توان نیروهای غیر نظامی منطقه پرداختند و توفیقاتی نیز داشتند. در سال 999 هـ .ق ‌وقتی خبر تهاجم عبدالمومن خان به مشهد و استقرار قوای ازبک در جام به امت خان( حاکم و ضابط مشهد)‌رسید، وی برای دفاع از شهر تدابیری اندیشید که در آن استفاده از نیروی انسانی ساکنان شهر نیز مورد توجه قرار گرفت. تدابیر مزبور عبارت بودند از:

1- ساکنان محلات خارج شهر رابه داخل شهر آورند که این اقدام هم برای این ساکنان در مقابل دشمن مصویت ایجاد کند و هم از توان نظامی آنان استفاده شود.

2- برجها و معابر را تعمیر کردند.

3- باره و حصار را مستحکم کرده و نیروهایی را برای حراست وحفاظت آنها گماشتند.

4- تفنگچیان و کمانداران و برخی نیروهای زبده را در برجها و دروازه ها مستقر کردند.

غیر از جنگ با دشمنان خارجی، حضور و نقش آفرینی مردم در برخی از حوادث داخلی نیز کارآیی خود را نشان داد. در سال 994 هـ.ق در جریان جنگی که در کاشان بین یوسف بیک و شاهوردی خلیفه در گرفت و از نوع جنگ قدرت بود،‌یوسف بیک در موقعیت دفاعی قرار گرفت و به نیروهایش دستور داد دروازه های شهر را ببندند و به محافظت از شهر بپردازند . اما چون مردم کاشان از رفتار محمدخان ، پدر یوسف بیک رنجیده بودند، با نیروهای شاهوردی خلیف همدست شدندو«نیم شبی از راه کاریزی که آبش از شهر بیرون می آمد، از میان شهر سر برآوردند و همان دم به دروازه دولت رته باجمعی که به حکراست اشتغال داشتند،‌جنگ در پیوستند و چند کس از دروازه بانان کشته شدو مردم بر خلیفه غالب گشتند، قفل دروازه را به ضرب نجق شکسته،‌لشکر در شهر ریخت و فی الحال بر نقاره خانه دویده،‌نقاره ها فرو کوفتند.»و بالاخره در جریان جنگی که در اواخر دوره صفویه در سال 1134 هـ.ق برای دفاع از اصفهان در مقابل هجوم افاغنه صورت گرفت، در تدابیر دفاعی مقرر گردید که شهر اصفهان را کوچه بندی کنند و همه جا سنگربندی شود. لذا اهل هر محله سنگر بستند ارامنه نیز برای دفاع از شهر مسلح شدند.

نقش غیر نظامیان در مابله با قوای عثمانی

طی 5 سال سلطنت شاه طهماسب اول صفوی (931 تا 984 هـ .ق)‌سلسله جنگهایی بین قوای صفوی و عثمانی به وقوع پیوست که با توجه به راهبرد تدافعی شاه طهماسب و استفاده از تاکتیک زمینهای سوخته، استانهای غربی ایران عرصه جنگ بود. دور اول این جنگها از سال 940هـ.ق با تحریک«الامه تکلو» از فرماندهان شورشی یکی از طوایف قزلباش و با تهاجم قوای عثمانی در استانهای غربی ایران به ویژه آربایجان شروع شد و چند سال ادامه یافت. دور دوم این جنگها با پناهندگی القاص میرزا، برادر ناراضی و شورشی شاه طهماسب، به عثمانی و با همدستی او شروع شد و چند سال ادامه یافت. این جنگها در سال 962 هـ.ق که معاهده صلح آماسیه به امضای دو کشور ایران و عثمانی رسید ادامه داشت.

مردم شهرها در اثنای حوادث این سالها و در صورت موقعیت مناسب و یا در مواردی که در معرض تاخت و تازها و یورشهای قوای عثمانی قار می گرفتند،‌عکس العمل نشان داده ، و به مقابله با دشمن می پرداختند. البته پیش از آنکه شواهد و مصادیق آن را توضیح دهیم باید از ناکارایی شاه طهماسب و کارگزارانش در به فعلیت در آوردن توانهای نهفته و پتانسیلی که در مردم این شهرها وجود داشت یاد کرد که چندان توجه و سرمایه گذاری روی این اصل نداشت و صرفا با اتکا به نیروهای نظامی دولتی به جنگهای تدافعی می پرداخت.

در سال 955 هـ.ق که برادر شورشی شاه طهماسب- القاص میرزا- به عثمانی پناهنده شد، با حمایت و در اختیار قرار گرفتن نیروی نظامی عثمانی تهاجم گسترده ای را به استانهای غربی شروع کرد که دامنه آن به شهرهای مرکزی ایران نیز کشیده شد. در جریان یکی از این فعل و انفعالات وقتی نیروهای مشترک عثمانی و القاص میرزا به محل عیش آباد تبریز رسیدند« در عرض چهار روز که در تبریز بودند علیق الاغان وشتران از برگ و پوست درختان می گذشت  ودر چهار روز موازی 5000 راس از اس و استر و شتر به چراگاه عدم شتافتند... درآن چند روز ، به واسطه شدت باد،‌گرد و غبار به مرتبه ای ... رسید که به واسطه غلاء غلات و ضیق مطاعم و اقوات و هلاک بهایم، سوران گور شکار از گرسنگی شکار گور و پیادگان آهو رفتار به دام بی قوتی و موتی ... گرفتار،‌بنابرآن ... سپاه روم ( عثمانی ) هجوم نموده، شروع به غارت شهر کردند. اهل تبریز چون کشتی شکستگان ملزم و عمال... فریاد و فعان به آسمان رسانیدند» . وقتی این خبر به سلطان سلیمان عثمانی رسید، رستم پاشا را فرستاد که سپاه را از غارت باز دارد و چون رستم پاشا به شهر رسید جار زندن که کسی به رعایا زحمت نرساند. بنابراین فتنه تسکین یافت. برخی منابع عثمانی بدون اشاره به حوادث مزبور صرفا به ممانعت از قتل و غارت مردم توسط سپاهیان عثمانی به دستور ابراهیم پاشا اشاره کرده اند. هامرپورگشتال می نویسد:‌ «ابراهیم پاشا بعد از فتح شهرهای تبریز و بغداد، عساکر سلطانی را از قتل و غارت اهالی ممنوع و محروم داشت».

به هر حال این رفتار چپاولگرانه، کینه مردم تبریز را برانگیخت. مردم که مترصد فرصت بودند در 24 ربیع الثانی همین سال وقتی قوای اشغالگر عثمانی درصدد بازگشت به کشور خود بودند، اقدام به جنگ و شبیخون زدن به آنان کردن و سپاه عثمانی را ناگزیر به فرار و عقب نشینی از طری کردستان به قلعه وان کردند.

در سال 956 هـ.ق موقعی که شاه طهماسب مشغول عملیات نظامی در ارزنجان و بعد ایروان و قراباغ بود،‌القاص میرزا بار دیگر با پشتیبانی سلطانی سلیمان عثمانی از راه عراق عرب و همدان به داخل ایران تعرض نظامی کرد و در همدان به فتنه و آشوب پرداخت،‌سپس به قم، اصفهان، فارس و بهبهان لشکرکشی کرد. این در حالی بود که نیروهای نظامی دولت صفوی برای مقابله با این تعرض حضور و آمادگی نداشتند لذا در بیشتر این شهرها مردم به ماومت پرداختند و در این راستا متحمل آزارو اذیتها و خساراتی شدند. لازم به ذکر است در مورد این مرحله از تهاجم القاص میرزا به داخل ایران، در برخی منابع عثمانی به مقابله مردم شهرهای ایران با مهاجمین پرداخته شده است؛ چنانچه            « هامرپور گشتال» گزارش این حرکت نظامی را به گونه ای ارائه داده که از ابتدای حرکت این سپاه ،‌ضعف بر آن مستولی بوده است. وی می نویسد: «شاهزاده ایرانی (القاص میرزا) که عساکر عثمانی از وجود او منزجر بودند و از سلطان با جد و جهد تمام استدعا می کرد که او را مامور تاخت و تاز ولایات قم و کاشان و اصفهان فرماید اذن داده شد که از پی مقصود خود برود. بعضی اعانت نقدی نیز در حق او ملاحظه گردید. لیکن قشون منتظم جمع او ننموده بعضی از سواره و پیاده اکردا و بی سرو پایان ملل دیگر در تحت فرمان او قرار داده از پی کار خود فرستادند». نویسنده به حوادث رخداده در شهرهای مورد هجوم و تاخت و تاز واقع شده و مقاومت مردم نیز اشاره ای کرده است.

یکی دیگر از مقاطع تاریخ صفویه ، که ضعف در سیستم دفاعی کشور به واسطه عدم ثبات سیاسی مستولی بود، از زمان درگذشت شاه طهماسب در سال 984 هـ.ق تا تثبیت موفعیت شاه عباس بزرگ در سال 1000 هـ ش است. در این دوره ارکان سیاسی کشور متزلزل و ضعیف بود و بالطبع در عرصه های نظامی، قوای عثمانی در موقعیت برتر قرار داشتند و حتی بخشهایی از استانهای غربی کشور، هم در معرض تهاجمات نظامی و هم چه بسا در اشغال عثمانیها بود.

بنابراین وضعیتی در کشور حکمفرما بودکه نقش، حضور و پتانسیل نیروهای غیرنظامی و مردمی مغتنم و موثر بود. اینکه در این برهه نیروهای دولتی برای به فعالیت درآوردن این توان کاری انجام دادند یاخیر، پاسخ روشنی دارد که :‌آن طور که شایسته بود انجام ندادند. اما برای شناخت این توان و قابلیت، که در مواقعی نیز به طور خودجوش جلوه هایی از آن در حوادث این برهه رخ نمود، نمونه برجسته ای قابل استناد است، هر چند موارد دیگری نیز از این دست اتفاق افتاده است. در سال 994هـ.ق در دوران سلطنت سلطان محمد، نیروهای عثمانی در جریان سلسله تعرضات خود به ایران، در تبریز با مقاومت مشترک نیروهای نظامی صفوی به فرماندهی شاهزاده حمزه میرزا،‌چهره محبوبس و مردمی فرماندهان صفوی و مردم تبریز مواجه و به طور جدی دچار مشکلاتی شدند. مولف نقاوه الاثار در بیان این حوادث می نویسد: بعد از تعرض نیروهای عثمانی به تبریز«جمعی کثیر از مردم دلیر، دست برآورندند و با رومیان جنگهای نمایان کرد، بسیاری از سپاه روم را به خاک و خون سپردند» اما عثمان پاشا، فرمانده سپاه عثمانی برای مقابله با مردم تبریز نیروی کمکی فراوانی گسیل کردو« به تخریب و تسخیر تبریز مامور ساخت و رومیان هجوم غریبی آورده، خلقی بی عدد کشته گشت و شروع در خرابی کرده،‌اکثر عمارات عالیه را از بیخ و بن برانداخت...» ساه عثمانی حتی بعد از سرکوبی مردم و اشغال شهر سریعا از بیم تهاجم مردم، به احداث استحکامات و قلاع پرداختند و در عرض بیست روز در دولتخانه تبریز میدان صاحب آباد، حصار محکمی ساخته ، در آن استقرار یافتند و با نصب توپ و تفنگ بر برج و باره آن حصار ، آماده مابله با تهاجمات مردم و سپاه صفوی شدند.»

آسیب شناسی همکاریهای مردم با نظامیان در مواقع بحران

رفتارهای خشن برخی حکام و فرماندهای صفوی با مردم شهرهای مختلف خراسان و ماوراء النهردر جریان اردوکشی ها و فعل و انفعالات نظامی هم موجب عدم همکاری آنان با نظامیان صفوی می شد و هم موجب روی آوردن آنان به ازبکها، البته شهرهایی مثل هرات که شیعه و سنی در کنار هم زندگی می کردند، این دوگانگی در رفتار همیشه وجود داشت که متقابلا برخوردهای دوگانه حکام صفوی و سردمداران ازبک را در مواقع جنگ و بحران در برداشت. اما برخی مواقع رفتارهای نابخردانه ای از حکام صفوی این مناطق صادر می شود و خشم و خشونت آنها، دامن همه را می گرفت.همین رفتارهای غلط موجب می شد که هنگام نیاز به همکاری و کمک مردم، کمکی به آنها نشود. گفتنی است که ساطین صفوی به ویژه شاه طهماسب، چنین رفتارهایی را تقبیح و مرتکبین آنها را تنبیه می نمودند.

در سال 917 هـ .ق شاه اسماعیل اول  بنیانگذار سلسله صفوی ، امیر نجم یکی از سرداران معتمد خود را در راس سپاهی به ترکستان اعزام داشت تابا ماجراجویی های نظامی ازبکها مقبله کند. امیرنجم عازم خراسان ،‌وبلخ شد و پس از الحاق به نیروهای بابر پادشاه هند و متحد شاه اسماعیل، در معبر ترمذ به اتفاق، عازم جنگ با ازبکان شدند. در ادامه کار نیروهای امیر نجم به شهر و قلعه قرشی رسیدند. امیر نجم در این شهر سیاه کاریها کرد و همین رفتارهای زشت موجب شکست او در جنگ اصلی، یعنی غجدوان در مابل ازبکها شد. خشم امیر نجم از پاره ای مقاومتهای ساکنین شهر در برابر سپاهیان او ،‌موجب شد که پس از تسلط وی برشهر، حدود 15000 نفر از مردم را توسط سربازانش به قتل برساند.در این میان سادات با عیال و اطفال به مسجد جامع پناه برده وکسی را به نزد امیر یوسف صدر خراسان فرستادند و خواهان تامین جانی عیال و اطفال خود شدند. امیر نجم در جواب اظهار داشت: «غازیان،‌ملکی را که به جنگ می گیرند خرد و بزرگ و گناهکار ور بیگناه،‌همه در پای یکدیگر کشته می شوند و ملاحظه و تشخیص سید و غیر سید،‌شیعه وسنی نمی کنند» وقتی قزلباش ها از آن «جاهل فحاش» این سخن را شنیدند، به مسجد در آمده سادات را کشتند و پس از قتل عام و تقسیم اموال قلعه، جنگ با عبیدالله و محمد تیمور سلطان عازم بخارا شدند.

امیر نجم با سپاهیانش عازم غجدوان شد و در درگیریهای آنجا موفقیتهایی به دست آورد، اما در رمضان 918هـق در مصاف با سپاهیان ازبک به شدت شکست خورد . حتی چند تن از امرا که به سبب رفتار ناشایست او در قرشی با او عدامت داشتند، از جمله:‌ ده بیگ قورچی باشی و امیر غیاث الدین محمودی غرچی، از میدان جنگ گریختند. بابر نیز رو به فرار نهاد. امیر نجم از فرار آنان تزلزل به خود راه نداد با جمعی از امرا به مقاومت پرداخت و چون ازبکان به هجوم دسته جمعی پرداختند و از فرط غرور شخصا متوجه جنگ شد. اما در گیرو دار نبرد کشته شد و سرش را برنیزه کردند.لشکر قزلباش چون چنین دیدند بگریختند.

قتل عام مردم قرشی تاثیر مستقیم در این شکست داشت؛‌زیرا در اثر این رفتار برخی از فرماندهان سپاه قزلباش کینه امیر نجم را به دل گرفتند و در هنگاممه جنگ آن را بروز دادند. از طرف دیگر،‌هم سربازان ازبک و هم مردم شهرهایی که جنگ در آن رخ می داد،‌با عزم و اراده قویتری به جنگ پرداختند.

اما نمونه عبرت آمیز آسیبهای حضور و نقش آفرینی مردم در موقعیت بحرانی ناشی از تهاجم دشمن، در حوادث سال 942هـ.ق مشهد و هرات در خور توجه است. در این سال عبیدالله خان ازبک به مشهد لشکر کشی کرد: «چون مردم شهر این خبر شنیدند،‌وضیع و شریف همت بر محافظت قلعه گماشتند» با تهاجم نیروهای عبیدالله  خان جنگهایی در گرفت و ساکنان شهر به سختی پایداری کردند و مهاجمین توفیقی نیافتند. وقتی صوفیان خلیفه ، حاکم مریم آزاد صفوی هرات، از محاصره مشهد توسط ازبکان باخبر شد از هرات به مشهد حرکت کرد تا به جنگ با ازبکها بپردازد . وی در جنگ با جمعی از ازبکها تعدادی از آنها را کشته وسردار ایشان را به اسارت در آورد. اما در 20 رجب 942هـ ق عبیدالله خان با 20000  سوار ازبک ظاهر شد و در مقابل 4000 سوال زلباش صف آرایی کرد. جنگ سختی در گرفت که در نهایت صوفثان خلیفه از مقاومت عاجز گشته،‌از میدان جنگ گریخت و به ویرانه عبدل آباد پناه برد و پس از 35 روز مقاومت،‌دستگیر و کشته شد.

موقعی که صوفیان خلیفه به مقابله و جنگ با عبیدالله خان رفت، خضر چلبی را که وکیلش بود، در شهر هرات گذاشت و نورالدین محمد اصفهانی را با اختیار کامل  در هرات گذشته،‌به او سفارش کرد که مبلغ چهار هزار تومان تبریزی تا امدن او از مردم بگیرد و او را تهدید کرد که در صورت اهمال ورزیدن دچار مجازات او خواهد شد. بعد از رفتن صوفیان خلیفه از هرات، نورالدین محمد اصفهانی« قلم ستم کشیده هر کس را از رعایا و غیره گمان جهتی می برد، مبلغی به اسم او رقم می کرده،‌مردمان ظالم را تحصیلدار آن وجه می ساخت. بنابراین عوام بر سر او هجوم آورده،‌وی را در حمام به قتل آوردند.» از طرف دیگر ،‌وقتی خبر شکست صوفیان خلیفه به هرات رسید خضرچلبی و امیر حسین قاضی به استحکام شهر کوشیدند. مردم شهر و بلوکات را حاضر ساختند تا به اتفاق ایشان از هرات دفاع کنند. اکثر آنان مخالفت کردند، به ویژه:‌خواجه احمد زیارتگاهی و برادر وی خواجه مبارک و خواجه قاسم باعث مخالفتشان نیز این بود که صوفیان خلیفه در چهار سوق هرات،‌داری نصب کرده بود و می خواست که آنان را بیاویزد ، اما فرصت نیافت.

سپس مردم بلوکات و زیارتگاه بر ضد خضر چلبی شوریده، به سوی شهر روان گشتند و در محاذی درب فیروز آباد مستقر شدند.روز دیگر جنگ آغاز شد خضر چلبی شورشیان را در هم شکست و آنها روی به قرار هادند،‌آما تازمان نزول عبیدالله خان،‌مکرر دسته هایی از روستاییان می آمدند و جنگ می کردند تا اینکه عبیدالله خان به نزدیک هرات رسید و در باغ مرداد فرود آمد و شهر را محاصره کرد. جنگ و محاصره حدود سه ماه به طول انجامید تا سرانجام، ابوطاهر پسر سلطان ابراهیم امینی به علت کدورت با امیرحسن قاضی خیانت ورزیده، قاصدی پیش عبیدالله خان فرستاد و از او خواست که نسبت به جان و مال امان دهد و منصبی مانند منصب فعلی شان به آنها واگذار نماید تا از برجهایی که در اختیار آنان است ازبکان را داخل شهر کنند. عبیدالله خان پذیرتف وسپاه ازبک از دو سه برج در حوالی دروازه خوش،‌که در اختیار آنها بود،‌وارد شهر شدند. در شب 27 صفر 943هـ.ق سپاه ماوراءالنهر وارد شهر شد خضر چلبی بامتعلقان خود در قلعه اختیار الدین متحصن شد. ازبکان دست ستم و تعدی گشودند و باورود به منازل مردم، پس از اخذ نفایس مدفونه،‌صاحب منزل را شکنجه و تعذیب می کردند. عبیدالله خان دستور داد دست از آن کار بردارند. مردم بلوکات امیر حسین قاضی را گرفته، در آتش انداختند. عبیدالله خان سپس متوجه قلعه اختیارالدین شدو ازخضر چلبی و امت بیک خواست که تسلیم شوند و قول داد که متعرض اموال و اطفال و عیال ایشان نشود. با این حال زمانی که خبر عزیمت شاه طهماسب را به سوی هرات شنید،‌همه آنان را از کوچک و بزرگ به قتل رساند و سپس به بخارا گریخت.

بنابراین آنچه که در هرات گذشت نتیجه بیداد و ستم حاکمان صفوی این شهر بود. رفتار ستمگرانه آنان موجب شدکه توان نیروهای مردمی و نظامی شهر برای مقابله با دشمن نه تنها معطل بماند بلکه صرف جنگ داخلی و خانگی شود و دشمن به راحتی بتواند بر شهر مسلط شود و آسیبها و خسارات ناشی از این تسلط هم متوجه ساکنان شهر و هم متوجه حکام و سردمداران دولتی شهر گردد.

نتیجه گیری

هر چند دولت صفویه در داشتن سازمان های نظامی قدرتمند و با وضعیت مطلوب در عمده حکومت خود معروف بود و متناسب با وضعیت رقبا تحولاتی در آنها به وجود   می آورد، اما در مقاطعی نیز بنا به دلایل مختلف،‌به وی‍ژه سیاسی، ضعف بر پیکره آن مستولی می شد و در موارد عدیده ای نیز هجوم همزمانی دو دشممن قوی از شرق و غرب موجب می گردید که نیروهای نظامی نتوانند در هر دو جبهه پاسخگو و مدافع باشد. این وضعیت بالاخره به موفقیت نیروهای مهاجم